De wet voor het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI) van de politie schiet tekort. Daardoor heeft het team onvoldoende wettelijke basis om gegevens van mensen te verzamelen. Als de wet niet wordt aangepast, moet het TOOI stoppen met een deel van het inlichtingenwerk. Ook is de aansturing van het TOOI en de controle van het inlichtingenwerk niet altijd goed. Dat blijkt uit onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). De AP heeft het onderzoek vrijdag aan de Tweede Kamer aangeboden.

Binnen elke politie-eenheid verzamelt het TOOI informatie om vooraf ernstige verstoringen van de openbare orde in te schatten. Denk aan ongeregeldheden bij voetbalwedstrijden of demonstraties. Dat doet het TOOI door heimelijk informatie te verzamelen over mensen die eerder betrokken waren bij ordeverstoringen, bijvoorbeeld bij demonstraties of voetbalwedstrijden. Het team krijgt hierover informatie van burgerinformanten uit de omgeving van deze mensen.
AP-voorzitter Aleid Wolfsen: “Juist omdat handhaving van de openbare orde zo belangrijk is, moet dit goed geregeld zijn. Als de politie inbreuk maakt op iemands grondrechten, mag dat alleen op basis van duidelijke en nauwkeurige wetgeving. Dat voorkomt willekeur bij het optreden van de politie en zorgt ervoor dat deze inbreuk democratisch gelegitimeerd is. Dat is geen formaliteit, dat is een wezenlijke pijler van de democratische rechtsstaat.”

Wettelijke basis

De politie baseert het werk van het TOOI op artikel 3 van de Politiewet. Dat artikel staat alleen een ‘geringe inbreuk op iemands privacy’ toe. Uit onderzoek van de AP blijkt dat het TOOI soms echter verder gaat dan een ‘geringe inbreuk’, als het langdurig informatie verzamelt over iemand en zo een min of meer compleet beeld opbouwt van (bepaalde aspecten van) het leven van diegene. Bijvoorbeeld als iemand vaker demonstreert. Dat kan grote gevolgen hebben voor deze persoon.
Ook mist het TOOI voldoende wettelijke basis (grondslag) voor het beoordelen van potentiële informanten. Het politieteam verzamelt al informatie over mensen voordat zij zijn gevraagd om politie-informant te worden. Deze mensen weten dus niet dat de politie informatie over hen verzamelt.

Belangrijke grondrechten geraakt

Bovendien verwerkt het TOOI soms bijzondere persoonsgegevens, zoals informatie over iemands gezondheid, religie, politieke overtuiging of seksuele voorkeur. Dat zijn bijzondere persoonsgegevens, die sneller kunnen leiden tot discriminatie of uitsluiting. Deze persoonsgegevens mogen alleen worden verwerkt als dat strikt noodzakelijk is én als daarvoor een duidelijke grondslag bestaat. Dat is voor de activiteiten van TOOI niet het geval.
Wolfsen geeft aan dat dit aan belangrijke grondrechten raakt: “De vrijheid om jezelf te zijn, te demonstreren en je mening te uiten, is de kern van een democratie. Ook als dat haaks staat op de levensstijl en overtuigingen van anderen of het beleid van de overheid. Als we aan het demonstratierecht komen, komen we aan onze vrijheid en aan onze democratie. Mensen worden steeds vaker in hun dagelijks leven gevolgd. Bijvoorbeeld via surveillance op internet, op straat, bij demonstraties, en door het uitwisselen van gegevens tussen overheidsorganisaties. Dat kan een ‘chilling effect’ hebben: mensen durven hun grondrechten minder te gebruiken, omdat zij bang zijn gevolgd te worden.”

Gezag burgemeester niet altijd duidelijk

De werkzaamheden van het TOOI vallen onder het gezag van de burgemeester. In de praktijk is echter vaak onduidelijk onder welke burgemeester het team opereert. Daardoor kunnen burgemeesters het werk niet altijd goed aansturen. Dat maakt het ook voor gemeenteraden moeilijk om de inzet van het TOOI te controleren.
De AP adviseert de Tweede Kamer een breed politiek debat te voeren over de activiteiten van het TOOI, de grenzen waarbinnen deze zouden moeten plaatsvinden en de invulling van het gezag bij de inzet. Als uit dat debat blijkt dat er geen breed draagvlak is voor de huidige werkwijze, moet het TOOI stoppen met activiteiten die buiten het huidige wettelijke kader vallen. Als er wel breed politiek draagvlak is, moet de wet worden aangepast. Gebeurt dat niet, dan moeten de gegevensverwerkingen van het TOOI worden beperkt tot datgene waartoe het TOOI wél bevoegd is en waarvoor het wél een grondslag heeft. De AP zal hier toezicht op houden en zo nodig handhavend optreden.