Het aantal incidenten in het openbaar vervoer is in 2022 toegenomen, terwijl het veiligheidsgevoel is gedaald. Reden voor staatssecretaris Vivianne Heijnen van Infrastructuur en Waterstaat om met een pakket aan maatregelen te komen. 

Tot de coronapandemie was er een daling van het aantal gevallen van geweld en overlast in het openbaar vervoer, maar daarna was continu een stijgende trend te zien. De OV-sector en de samenwerkingspartners wijten dit aan vier ontwikkelingen. De eerste is een algemene normvervaging en verharding in de maatschappij, met weerstand tegen gezag en afname van tolerantie. Dit is in lijn met de politiecijfers in 2022 die een stijging laten zien van het aantal geregistreerde misdrijven ten opzichte van 2021.
De tweede is een toename in het aantal reizigers zonder geldig vervoersbewijs als gevolg van een bredere betaalproblematiek. Controle en optreden tegen reizen zonder geldig vervoersbewijs leidt regelmatig tot agressie. De derde is de toename van dak- en thuislozen en verwarde personen. De vierde betreft incidenten rondom AZC-gerelateerde locaties, waarbij overlast en criminaliteit door asielzoekers in 2022 net als het aantal bewoners in de opvang is toegenomen.

Mogelijke maatregelen
In de personeelsmonitor van het openbaar vervoer is het gemiddelde rapportcijfer voor de sociale veiligheid voor veel personeelsgroepen naar een onvoldoende gezakt. Het gemiddelde cijfer over alle respondenten is gedaald van 6,7 naar 6,1. Bij de objectieve veiligheid is te zien dat het aantal strafbare incidenten waarbij het personeel slachtoffer is geworden, is gestegen.
Heijnen vindt dit een zorgelijke ontwikkeling en heeft daarom met haar bestuurlijke partners gesproken over de situatie en mogelijke maatregelen.

Zelf verantwoordelijk
In eerste instantie zijn de OV-bedrijven zelf verantwoordelijk voor de veiligheid van hun reizigers en personeel. Ze hebben hiervoor verschillende middelen tot hun beschikking, zoals inzet van boa’s, gebruik van bodycams en het opleggen van een reis-of verblijfsverbod. Voor de vervoerder als werkgever is het ook mogelijk om eigen boa’s bepaalde politiebevoegdheden, vrijheid beperkende middelen en geweldsbevoegdheden toe te kennen, zoals bijvoorbeeld het dragen van handboeien of het mogen fouilleren. Vervoerders hebben daarnaast verschillende initiatieven genomen, waaronder ingangscontroles bij stations en haltes, hosts op relevante stations ter begeleiding van asielzoekers, lokaal overleg met veiligheidspartners, de inzet van extra beveiliging en fysieke aanpassingen aan stations.

Actieplan
In een aantal gevallen heeft de sector hulp nodig van de overheid om het effect van de inspanning te verhogen en zaken aan te pakken die buiten de reguliere bedrijfsvoering liggen, stelt Heijnen. De gezamenlijke partners hebben toegezegd dat door middel van een actieplan en snelle stappen gezamenlijk ingezet wordt op het keren van het tij. Het doel is om te komen tot effectieve instrumenten voor het OV-personeel, zodat de OV-sector onveilige situaties professioneel kan tegengaan en kan zorgen voor adequate opvolging wanneer deze zich voordoen. Zo zijn afspraken gemaakt over de verbetering van de informatiepositie van boa’s, zowel door het ontwikkelen van een app als de toegang tot het rijbewijzenregister. Verder zijn afspraken gemaakt over de intensivering van acties uit de integrale aanpak overlast gevende asielzoekers en de samenwerking tussen vervoerder en politie. Er komen extra toezicht en ingangscontroles rondom hotspots met overlastgevende asielzoekers. Verder wordt gesproken over de mogelijkheid om de wachttijden bij de beëdiging van boa’s te verkorten, zodat boa’s sneller (weer) inzetbaar zijn.

Veiligheidsbeleving
Op korte termijn worden twee onderzoeken gestart naar elementen die de veiligheidsbeleving rondom het OV beïnvloeden. Ook komt er onderzoek naar de betaalmoraal. ProRail heeft toegezegd aan de slag te gaan met een middellang termijnplan voor het verder verbeteren van de sociale veiligheid op stations. Voornemen is sociale veiligheid en fysieke maatregelen die daartoe aan kunnen bijdragen, nadrukkelijker mee te nemen bij (ver)bouwplannen van stations.
Gewerkt wordt ook aan een regionaal reisverbod voor wie geweld heeft gebruikt in het OV. Hiervoor is gegevensuitwisseling nodig tussen verschillende vervoerders. De privacywetgeving maakt dat nu nog onmogelijk. Om de overlast van asielzoekers in het OV terug te dringen wil het kabinet vervoersbewijzen op naam zetten, waardoor doorverkoop, anoniem reizen en het reizen zonder geldig vervoersbewijs wordt tegengegaan.
De staatssecretaris zegt met haar partners in gesprek te blijven en de voortgang op de voorgenomen acties te blijven monitoren, om zo samen te blijven werken aan een veilig openbaar vervoer voor iedereen.