Uit nieuw onderzoek van Verian, uitgevoerd in opdracht van de Rijksoverheid, blijkt dat Nederlanders aanzienlijk kwetsbaarder zijn voor online oplichting dan zij zelf denken. Hoewel de helft van de ondervraagden aangeeft goed of zelfs zeer goed te zijn in het herkennen van digitale misleiding, toont het onderzoek aan dat slechts een kleine minderheid dat in de praktijk daadwerkelijk kan. Slechts zes procent van de Nederlanders herkent online oplichting consequent, terwijl negen op de tien toegeven dat ze misleiding niet altijd kunnen onderscheiden van echte berichten.

De overheid luidt daarom de noodklok met de campagne Laat je niet interneppen, die specifiek waarschuwt voor de toenemende verfijning van oplichtingstechnieken. Door snelle ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie en de beschikbaarheid van gelekte persoonsgegevens wordt het voor oplichters steeds eenvoudiger om berichten te maken die nauwelijks nog van echt te onderscheiden zijn. Het gaat daarbij niet meer om de klassieke verdachte e-mail vol taalfouten, maar om overtuigende berichten, video’s en websites die vaak feilloos aansluiten op iemands persoonlijke situatie.

Schijn van echtheid

Minister van Justitie en Veiligheid Foort van Oosten benadrukt dat juist die schijn van echtheid een groot risico vormt. Volgens hem wordt het steeds lastiger om oplichting te herkennen en lopen mensen gevaar doordat zij hun eigen vaardigheden overschatten. Dat geldt in het bijzonder voor Nederlanders onder de 34 jaar, die aangeven dat zij digitale oplichting goed denken te herkennen, maar in werkelijkheid vaker dan andere leeftijdsgroepen op misleidende links klikken en valse berichten betrouwbaar inschatten. Ook beoordelen zij deepfake-video’s opvallend vaak als echt.

Subtiele misleiding

Voor het onderzoek kregen ruim 1.800 Nederlanders verschillende digitale berichten te zien, variërend van e-mails en sms’jes tot WhatsApp-berichten, webshops en korte video’s op sociale media. De helft ontving de echte varianten van deze berichten; de andere helft kreeg nagemaakte versies die in samenwerking met ethisch hacker Yusuf Onay van het Dutch Institute for Vulnerability Disclosure waren ontwikkeld. Een van de meest spraakmakende voorbeelden was een deepfake-video van illusionist Victor Mids. Terwijl de controlegroep de echte video zag, kreeg de experimentele groep een AI-gemanipuleerde versie te zien. Opvallend genoeg had de helft van de deelnemers niet door dat het om een vervalsing ging. Mids zelf noemt het resultaat verbijsterend en trekt de parallel met illusies: ook daar zorgt een subtiele misleiding ervoor dat mensen iets aannemen wat niet klopt.

Psychologische druk

De politie wijst erop dat online oplichters gebruikmaken van psychologische druk. Ze creëren urgentie, bijvoorbeeld door te doen alsof er direct een betaling nodig is of dat een pakketje anders niet bezorgd kan worden. Volgens cybercrime-specialist Yoanne Spoormans wordt die druk doelbewust opgebouwd om te voorkomen dat mensen kritisch nadenken. Zij adviseert altijd tijd te nemen om een bericht te controleren en bij twijfel iemand anders mee te laten kijken. Spoormans benadrukt dat het belangrijk is om aangifte te doen zodra men slachtoffer wordt, zodat daders opgespoord kunnen worden en anderen niet dezelfde valkuilen inlopen.

Belang van bewustwording

De zorgen onder Nederlanders nemen ondertussen toe. Bijna een derde maakt zich zorgen om online opgelicht te worden, terwijl drie op de vier verwacht dat technologische ontwikkelingen het herkennen van nepberichten alleen maar moeilijker zullen maken. Dat onderstreept volgens de Rijksoverheid het belang van bewustwording en digitale weerbaarheid.
Met de campagne Laat je niet interneppen wil de overheid Nederlanders aansporen om altijd drie tellen te nemen voordat zij ergens op klikken. De campagne geeft praktische handvatten om signalen van online oplichting te herkennen en laat zien hoe criminelen te werk gaan. Op de campagnewebsite is uitgebreide informatie te vinden over veelvoorkomende vormen van misleiding en manieren om jezelf beter te beschermen.