De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) plaatst stevige kanttekeningen bij het wetsvoorstel waarmee Nederland nieuwe Europese anti-witwasregels wil invoeren. Volgens de toezichthouder is de uitvoering van deze wetgeving alleen verantwoord als de effectiviteit aantoonbaar is en de bescherming van persoonsgegevens voldoende is geborgd.

Het voorstel moet Europese regels tegen witwassen en terrorismefinanciering in nationale wetgeving omzetten, maar leidt tegelijkertijd tot het verzamelen en delen van grotere hoeveelheden gevoelige persoonsgegevens en tot een forse uitbreiding van bevoegdheden.
De anti-witwaswetgeving verplicht zogenoemde poortwachters, zoals banken, notarissen en makelaars, om cliëntenonderzoek te doen, transacties te monitoren en ongebruikelijke transacties te melden bij de Financial Intelligence Unit (FIU). In het nieuwe stelsel wordt die groep uitgebreid met onder meer crowdfundingplatformen, handelaren in luxegoederen en voetbalclubs. Ook komen er meer mogelijkheden voor gegevensdeling tussen publieke en private partijen en wordt een Europese toezichthouder op witwasbestrijding opgericht.

Grote risico’s

Volgens AP-voorzitter Aleid Wolfsen biedt de nieuwe wet kansen om de aanpak van financiële criminaliteit gerichter en efficiënter te maken, maar brengt zij ook grote risico’s met zich mee. Er zullen meer persoonsgegevens worden verwerkt en gedeeld, waaronder nationaliteit, mogelijke vluchtelingenstatus en het burgerservicenummer. Zulke ingrijpende maatregelen zijn volgens de AP alleen te rechtvaardigen als vaststaat dat zij effectief zijn, niet verder gaan dan noodzakelijk en burgers voldoende bescherming krijgen.
De AP maakt zich zorgen over de effectiviteit van het systeem en over het risico dat bepaalde groepen mensen vaker als risicovol worden aangemerkt, bijvoorbeeld door geautomatiseerde analyses. Dat kan leiden tot extra controles, uitsluiting of onterechte verdenkingen, terwijl vaak onduidelijk is hoe daartegen bezwaar kan worden gemaakt.

Toetsbare waarborg nodig

Daarom pleit de AP voor een verplichte, wettelijk vastgelegde evaluatie van het anti-witwasstelsel, met specifieke aandacht voor effectiviteit, evenredigheid en risico’s op discriminatie. Zonder zo’n toetsbare waarborg komt volgens de toezichthouder het vertrouwen van burgers in de overheid onder druk te staan.
Daarnaast wijst de AP erop dat het wetsvoorstel voor de FIU uitgaat van een afwijkend privacyregime, terwijl de werkzaamheden volgens de AVG zouden moeten worden ingericht. Ook benadrukt de AP het belang van een onafhankelijke FIU en waarschuwt zij dat haar eigen takenpakket groeit, zonder dat daar extra middelen tegenover staan.