Volgens FNV wordt één op de zes rijksambtenaren weleens onder druk gezet om niet-integer te handelen. In 68 procent van de gevallen gebeurde dit door de leidinggevende. Het vaakst zou worden gevraagd om informatie achter te houden (34%) of uitkomsten van rapporten aan te passen (25%).

Het merendeel (85%) geeft aan dat het niet-integer handelen gevolgen heeft voor het publieke of maatschappelijke belang. Er wordt dan bijvoorbeeld beleid ontwikkeld op basis van onjuiste informatie of geld wordt op een verkeerde manier besteed. Bovendien leidt niet-integer handelen ook tot psychische klachten bij de ambtenaren, zoals stress, angst en/of schuldgevoelens (52%), blijkt uit een online onderzoek van FNV Overheid waaraan 1.368 rijksambtenaren hebben deelgenomen. De resultaten zijn voor de vakbond aanleiding om minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken op te roepen tot maatregelen om een integere overheid te waarborgen.

Geloofwaardigheid van de overheid aangetast
Ambtenaren, bestuurders en volksvertegenwoordigers moeten zich aan gedragsregels houden”, zegt Yntse Koenen van FNV Overheid. “Een ambtenaar die de eed of belofte aflegt, zweert of belooft dat hij deze regels nakomt. 91 procent van de respondenten heeft de ambtseed afgelegd. Rijksambtenaren zijn zich bewust van hun bijzondere positie en hechten veel waarde aan het publieke belang dat ze dienen. Als ze door hun meerderen worden gedwongen niet-integer te handelen, wordt de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van de overheid aangetast.”
Een respondent aan het onderzoek zegt: “Indirect vertrouwen naar de burger wordt geschaad.” En ander zegt: “Door de zaak publiekelijk te maken, schend ik mijn geheimhoudingsplicht. Maar door het niet naar buiten te brengen, krijgt de burger onjuiste informatie.”

Persoonlijke gevolgen
Onder druk worden gezet om niet-integer te handelen, leidt volgens FNV naast psychische klachten ook ertoe dat werknemers zich in hun professionaliteit voelen aangetast (63%), cynisch worden (52%) of met minder plezier naar hun werk gaan (49%). “Er wordt niet geluisterd naar medewerkers die de controles moeten uitvoeren bij bedrijven. Er heerst een angstcultuur, veel cynisme en ik zelf ben het vertrouwen kwijt dat mijn manager achter mij staat als ik anders beslis in een dossier”, meldt een respondent. Een ander zegt: “Als de baas vraagt ’werkzaamheden boven de wet te stellen’ gaat het soms om het voortrekken van bedrijven bij een aanbesteding, maar ook over het onder de pet houden van feiten die de politieke leiding onwelgevallig zijn.” Wie niet luistert riskeert degradatie of zelfs ontslag.

Ministerie van Justitie en Veiligheid
Integriteitsproblemen blijken het vaakst voor te komen bij de ministeries van Justitie en Veiligheid (22%), Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (22%) en Volksgezondheid Welzijn en Sport (20%). Bij het ministerie van Financiën is er volgens 72 procent van de respondenten (heel) veel aandacht voor integer handelen; slechts 9 procent van de respondenten is zelf weleens onder druk gezet. Koenen: “Het lijkt er dus op dat hoe meer aandacht er is voor integriteit, hoe minder mensen zich onder druk gezet voelen om niet-integer te handelen.
“Rijksambtenaren moeten hun werk zo zorgvuldig mogelijk kunnen blijven doen en ze moeten ook in alle veiligheid misstanden kunnen melden. Dit kan alleen als er bijvoorbeeld onafhankelijke vertrouwenspersonen komen en door een verdere versterking van het Huis voor Klokkenluiders”, aldus Mick Bleijerveld van FNV Overheid. “Het is bovendien belangrijk dat integriteitsprogramma’s bij alle ministeries een prominentere rol krijgen. Integriteit is een werkwoord: als er niet voortdurend aandacht voor is, dan kan het gaan woekeren als onkruid.”

In opdracht van FNV Overheid heeft onderzoeksbureau Totta Research de integriteit bij de rijksoverheid onderzocht. In totaal hebben 1.368 respondenten de online vragenlijst ingevuld, hiervan was 94% lid van de FNV. De veldwerkperiode was 11 september tot en met 6 oktober 2018.