Den Haag, Delft en Zoetermeer willen een online gebiedsverbod instellen. Eerder gebeurde dit al in Amsterdam, Haarlem en Utrecht, maar het is nog niet duidelijk of een dergelijke maatregel stand houdt bij de rechter. 

Het online gebiedsverbod is bedoeld om het jongeren onmogelijk te maken elkaar via internet (sociale media) op te roepen om te gaan rellen of andere misdrijven te plegen. Vooral tijdens de coronarellen bleek uit later onderzoek, dat de jongeren via sociale media exact wisten waar zij vernielingen konden aanrichten, met een kleine kans om door de politie gepakt te worden. Binnen de overheid ontstond zo behoefte aan een instrument om ‘ongeregeldheden op internet’ aan te pakken. Het is alleen nog lang niet duidelijk hoe dat moet gebeuren en wie daarvoor welke bevoegdheden krijgt. Burgemeesters zeggen zonder een dergelijke bevoegdheid geen veiligheidsbeleid te kunnen uitvoeren.

Experimenten
Intussen wordt geëxperimenteerd met creatieve toepassing van bestaande regelgeving, zoals het verbod op opruiing. Burgemeester Sharon Dijksma van Utrecht legde bijvoorbeeld een last onder dwangsom op aan iemand die zich online schuldig had gemaakt aan opruiing. Als de verdachte het nog eens zou doen, zou de dwangsom moeten worden betaald. De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema wil online gebiedsverboden opleggen om zo mensen te kunnen verbieden om op een bepaalde manier uitingen op sociale media te plaatsen. Zij haalt de wettelijke grondslag hiervoor uit de Gemeentewet. Rian de Jong, universitair hoofddocent staatsrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen, zegt tegenover Binnenlands Bestuur daar kritisch over te zijn. Welke uitingen je mag doen is volgens haar geregeld in het Wetboek van Strafrecht en niet in de Gemeentewet. Een burgemeester mag dus geen maatregelen nemen gericht op uitingen. Bovendien is vrijheid van meningsuiting een van de kernwaarden van de rechtsstaat. De Grondwet verbiedt censuur, wat het onmogelijk maakt om uitingen vooraf te verbieden om vervolgens te controleren of het verbod wordt nageleefd. Verder is het juridisch niet eenvoudig om communicatie te controleren op eventuele strafbare berichten.

Geen grip op online wereld
Burgemeesters kampen al langer met het probleem dat zij de orde en veiligheid moeten handhaven met wetten die alleen op het fysieke domein zijn gebaseerd. Op de online wereld hebben zij geen grip, terwijl internet voor ordeverstoorders hét middel is geworden om zoveel mogelijk ellende te kunnen veroorzaken met een minimale kans om opgepakt te worden. Bovendien beperken de instrumenten voor handhaving zich tot de openbare orde. Wat ‘achter de voordeur’ gebeurt, zoals online opruien, kan zo niet worden aangepakt. Opruien kan sowieso alleen achteraf worden gesanctioneerd, wat preventief optreden juridisch in de weg staat. De trucjes om deze wetten te omzeilen, zijn volgens De Jong al snel in strijd met de vrijheid om te demonstreren en de vrije meningsuiting, zoals vastgelegd in de Grondwet. Om tot een effectieve aanpak te komen zullen de politiek en rechterlijke macht moeten kijken of een wettelijke regeling wenselijk of noodzakelijk is, of deze houdbaar is voor de rechter, of de regeling te handhaven is en of dat effect heeft.