De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) legt tien gemeenten een boete op van in totaal 250.000 euro. De reden is dat zij dossiers met gevoelige informatie over islamitische inwoners hebben verwerkt, zonder dat deze inwoners dat wisten. De gemeenten hebben daarmee de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) overtreden. Zij mochten deze informatie niet hebben. Ook hebben zij hiermee gegevens over de religie en politieke voorkeuren van mensen verwerkt, terwijl dit vrijwel altijd verboden is.

Het gaat om de gemeenten Delft, Ede, Eindhoven, Gooise Meren, Haarlemmermeer, Hilversum, Huizen, Tilburg, Veenendaal en Zoetermeer. Een aantal gemeenten heeft de rapporten bovendien verstrekt aan onder meer de politie, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
AP-voorzitter Aleid Wolfsen: “Mensen in islamitische gemeenschappen zijn onderzocht zonder dat zij daar weet van hadden. Het betreft rapporten met gevoelige gegevens over hun geloofsovertuiging en andere persoonlijke informatie over hen en hun families. De gemeenten hadden geen enkele grond om die informatie te hebben. De privacy van de getroffen mensen is ernstig geschonden. Dat heeft het vertrouwen in veel gemeenten geschaad.”

Zorgen over radicalisering

De afgelopen decennia waren er in de samenleving zorgen over extremisme en terrorisme, mede door de oorlog in Syrië (vanaf 2011) en aanslagen in Europa (2015 en 2016). Onder meer de Rijksoverheid en de NCTV drongen aan op een stevige lokale aanpak van radicalisering en het voorkomen van uitreizen. Gemeenten kregen hierin een centrale rol. Ook zijn er gemeenten die op eigen initiatief onderzoek lieten uitvoeren.
Diverse gemeenten kozen er toen voor om op advies van de NCTV een extern onderzoeksbureau in te schakelen om informatie over islamitische gemeenschappen te verzamelen. Dit bureau bracht via ‘krachtenveldanalyses’ of ‘quickscans’ de sociale structuren en belangrijke mensen binnen moskeeën in kaart.

Gedetailleerde rapporten

De inhoud van de rapporten en de werkwijze verschillen per gemeente. Alle rapporten bevatten informatie over het geloof van mensen en welke stroming zij binnen de islam aanhangen. Een aantal rapporten bevat meer informatie. Hierbij kan gedacht worden aan foto’s met namen, informatie over familieleden of informatie over spanningen binnen een moskee. Van een aantal personen is een uitgebreid persoonlijk profiel in rapporten beland. Met de rapporten kregen gemeenten onterecht gevoelige gegevens over islamitische inwoners in handen. Deze gegevens werden verzameld uit verschillende bronnen, waaronder gesprekken. De AP heeft niet vastgesteld dat dit gebeurde onder een valse identiteit of onder valse voorwendselen.

Gemeenten erkennen fouten

De AP weegt bij het bepalen van de hoogte van de boetes mee dat de overtredingen zeer ernstig zijn, vooral omdat het om gevoelige gegevens gaat over de geloofsovertuiging van mensen. Boeteverlagende factoren zijn dat de overtredingen van relatief korte duur waren, voor een belangrijk deel inmiddels zijn verjaard en plaatsvonden in een complex politiek-bestuurlijk krachtenveld.
Achteraf kan wel worden vastgesteld dat de gemeenten zich onvoldoende bewust zijn geweest van hun eigen rol en verantwoordelijkheid. De betreffende gemeenten erkennen dat zij de wet hebben overtreden en zijn bereid zich in de boete te schikken.
Aleid Wolfsen: “De werkwijze van de gemeenten is schadelijk geweest voor de relatie met de getroffen mensen. Gemeenten erkennen nu dat hun aanpak verkeerd was. Zij hebben al stappen gezet om de relatie met moslimgemeenschappen te herstellen.”

Hoe nu verder?

Sommige gemeenten hebben de rapporten over islamitische gemeenschappen in hun gemeente maar kort bewaard en daarna verwijderd. Andere gemeenten hebben deze informatie nog. De AP heeft daarom opdracht gegeven dat de rapporten uitsluitend mogen worden opgeslagen en gebruikt om de rechten van getroffen mensen in lopende zaken te faciliteren, en om het document via hen of een rechter in te brengen in een gerechtelijke procedure (dan wel om het document te verstrekken aan getroffen mensen met het oog op zo’n procedure). Tot aan het moment van vernietigen, mogen de rapporten alleen voor deze twee doelen worden gebruikt. De AP legt de gemeenten een verwerkingsverbod op om de gegevens voor andere doeleinden te gebruiken.