De rechtsstaat in Nederland staat onder druk. Dat stellen René de Beukelaer (hoofdofficier van justitie), Bart van Meegen (president van de rechtbank Amsterdam) en Jacqueline Schaap (co-deken van de Amsterdamse orde van advocaten) in De Telegraaf. Als vertegenwoordigers van het Openbaar Ministerie, de rechtspraak en de advocatuur voelen zij de noodzaak om zich gezamenlijk uit te spreken.

Volgens de togadriehoek raakt de balans tussen de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht steeds meer verstoord. Dit belemmert rechters, officieren van justitie en advocaten in hun werk. Daarnaast worden togadragers steeds vaker bedreigd en worden rechterlijke uitspraken soms afgedaan als ‘maar een mening’. “De rechtsstaat voorkomt dat het recht van de sterkste of de rijkste regeert”, stellen de drie. “Zonder een stabiele rechtsstaat verliezen burgers hun bescherming, worden slachtoffers niet gehoord en kunnen verdachten niet op een eerlijke behandeling rekenen.”

Actie om de rechtsstaat te versterken
Om de afkalving van de rechtsstaat tegen te gaan, pleiten de togadragers voor gezamenlijke actie. Ze willen vooral jongeren betrekken bij het gesprek over rechtvaardigheid en rechtszekerheid. Daarom stellen ze voor een jongerenraad op te richten. Hiermee willen ze niet alleen uitleggen hoe de rechtsstaat werkt, maar ook horen wat jongeren belangrijk vinden op het gebied van recht en rechtvaardigheid.
Volgens hen is de rechtsstaat geen vast gegeven, maar moet deze voortdurend worden beschermd en opnieuw vormgegeven. “Jongeren hebben daarbij een cruciale stem”, benadrukken ze.

De rol van de rechtsstaat in de samenleving
Een goed functionerende rechtsstaat zorgt ervoor dat iedereen volgens dezelfde regels leeft. Dit betekent onder andere dat niemand willekeurig opgepakt mag worden, eigendommen beschermd zijn, en dat mensen vrij zijn in hun mening en geloof – zolang ze de wet respecteren. Ook moet de overheid zich aan de regels houden en kunnen burgers naar de rechter stappen als hun rechten worden geschonden.
De rechtsstaat werkt door een evenwicht tussen de drie machten: De wetgevende macht (parlement) maakt wetten. De uitvoerende macht (overheid) voert deze uit. En de rechtsprekende macht (rechters) toetst de naleving en rechtvaardigheid ervan.
Wanneer deze balans wordt verstoord, bijvoorbeeld door strenge of onduidelijke wetgeving, leidt dat tot fouten in de uitvoering en onvoldoende rechtsbescherming. Kritiek van politici op rechterlijke uitspraken ondermijnt bovendien het vertrouwen in onafhankelijke rechtspraak.

Gevaar van ondermijning
Naast overheidsbeslissingen speelt ook het gedrag van burgers een rol. Ongehoorzaamheid aan rechterlijke uitspraken, bedreigingen richting rechters of het negeren van verboden demonstraties ondermijnen het gezag van de rechtsstaat. Dit leidt tot een maatschappij waarin wetten selectief worden nageleefd, wat het risico op corruptie en willekeur vergroot.
De togadriehoek benadrukt dat als de fundamenten van de rechtsstaat afbrokkelen, de samenleving instort. Daarom roepen ze op tot actie, niet alleen vanuit de juridische sector, maar samen met alle burgers. “Het beschermen van de rechtsstaat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid.”