Het sluiten van zogenoemde procesafspraken – deals tussen verdachten en het Openbaar Ministerie (OM) over de hoogte van de straf – neemt in Nederland snel toe. In drie jaar tijd zijn er al zo’n 550 van dit soort afspraken gemaakt, blijkt uit een gezamenlijke analyse van Omroep Brabant en de NOS.

Bij een procesafspraak komt het OM met de verdachte overeen dat hij of zij meewerkt aan een snellere afhandeling van de zaak, bijvoorbeeld door af te zien van uitgebreid verweer of hoger beroep. In ruil daarvoor eist het OM een lagere straf, tot maximaal een derde minder. De rechter moet de overeenkomst altijd goedkeuren en beoordelen of er voldoende bewijs ligt en of de afspraak eerlijk tot stand is gekomen.

Nieuwe werkwijze wint snel terrein

Procesafspraken werden in 2021 voor het eerst toegepast door de rechtbank Limburg, die zo de achterstand in oude strafzaken wilde wegwerken. Sinds de Hoge Raad het middel eind 2022 officieel goedkeurde, is het gebruik ervan landelijk sterk toegenomen. Vooral in zaken rond drugscriminaliteit en witwassen – vaak gebaseerd op onderschepte chatberichten – blijkt de methode effectief.
Volgens strafrechtdeskundige Laura Peters (Rijksuniversiteit Groningen) is het inmiddels ‘vaste praktijk’ geworden. “Het alternatief is dat sommige zaken jarenlang blijven liggen. Dan is een gecontroleerde afspraak beter dan géén afdoening.”
Ook binnen het OM is men positief. Officier van justitie Ferry van Veghel noemt het “een manier om capaciteit beter te verdelen”: liever meerdere zaken goed afhandelen dan één zaak tot het uiterste uitvechten.

Minder zittingsdagen, meer tijd voor andere zaken

Rechters merken dat de procedure veel tijd bespaart. Volgens strafrechter Jacco Janssen uit Rotterdam – die als eerste zo’n afspraak goedkeurde in een grote drugszaak – kunnen zaken die normaal tien zittingsdagen zouden duren nu in één dag worden afgerond. “Die tijd kunnen we besteden aan andere dossiers die blijven liggen.”
Ook verdachten hebben baat bij de snellere duidelijkheid, stelt advocaat Dennis Wolters, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten. “Ze weten waar ze aan toe zijn en lopen minder risico op een zwaardere straf.”

Kritiek en waarborgen

Toch waarschuwen experts voor te veel coulance. Omdat niet alle feiten meer in de rechtszaal worden besproken, zou de openbaarheid onder druk kunnen komen te staan. “We moeten voorkomen dat dit leidt tot achterkamertjesjustitie”, zegt Peters.
De rechtspraak benadrukt dat elke deal in een openbare zitting wordt getoetst en dat verdachten niet hoeven te bekennen – anders dan in de Verenigde Staten. Wetgeving die procesafspraken moet verankeren is nog in voorbereiding.
Volgens rechter Janssen is er voorlopig genoeg gezond verstand in de praktijk: “Niemand wil dit soort afspraken in moord- of zedenzaken. Maar voor complexe drugs- en fraudezaken is het een nuttig instrument.”