De VVD wil dat het Openbaar Ministerie stopt met het maken van procesafspraken met grote drugscriminelen. Volgens de partij ondermijnen dergelijke deals het signaal dat zware georganiseerde criminaliteit hard moet worden aangepakt. Kamerlid Ellian kondigt aan tijdens het debat over de justitiebegroting een motie in te dienen om het OM op te roepen deze praktijk bij zware drugszaken te beëindigen.

Procesafspraken worden de laatste jaren steeds vaker toegepast. Daarbij ziet een verdachte af van een uitgebreid proces en een deel van de verdediging, in ruil voor een lagere strafeis. Het voordeel voor justitie is dat zaken sneller kunnen worden afgedaan en dat de druk op rechtbanken en het OM afneemt. Volgens Ellian schieten deze efficiency-overwegingen echter hun doel voorbij wanneer ze worden toegepast op verdachten die aan de top van de georganiseerde misdaad opereren. In zijn ogen is de opdracht vanuit de samenleving helder: grote criminelen mogen niet ‘wegkomen’ met strafkorting.
Als voorbeeld wijst hij op de zaak tegen Faissal Taghi, de zoon van Ridouan Taghi, waarin maandag uitspraak wordt gedaan. Het OM eiste zes jaar gevangenisstraf, terwijl zonder procesafspraken een strafeis van acht jaar in beeld zou zijn geweest. Voor Ellian is dit illustratief voor het risico dat de ernst van zware criminaliteit wordt afgezwakt door onderhandelingen over strafmaat.

Geen heldere wettelijke basis

Hoewel het Openbaar Ministerie onafhankelijk is, meent de VVD dat de politiek duidelijke grenzen mag stellen. Volgens Ellian heeft de Tweede Kamer nooit expliciet ingestemd met het gebruik van procesafspraken in dit type zaken en ontbreekt een heldere wettelijke basis. Wat hem betreft moet het parlement zich daar eerst over uitspreken, waarbij zijn standpunt duidelijk is: politieke goedkeuring voor deals met grote drugscriminelen moet er niet komen.
Binnen de Kamer wordt hier wisselend op gereageerd. Verschillende partijen erkennen dat procesafspraken voordelen kunnen hebben, maar vinden tegelijk dat er duidelijke kaders nodig zijn. Er wordt momenteel gewerkt aan wetgeving die deze praktijk moet reguleren, maar de discussie over de reikwijdte en toepassing ervan laait met deze oproep opnieuw op.

Praktische voordelen

Het OM verdedigt het gebruik van procesafspraken en wijst op de praktische voordelen. Door kortere procedures ontstaat er ruimte om meer zaken voor de rechter te brengen, wat in tijden van capaciteitsdruk essentieel is. Ook kunnen financiële sancties onderdeel uitmaken van de afspraken. In meerdere zaken zijn volgens het OM al miljoenenboetes opgelegd, die rechtstreeks terugvloeien naar de staatskas. Daarnaast benadrukt het OM dat de rechtbank altijd het laatste woord heeft en de afspraken inhoudelijk toetst. Als een rechter ze onacceptabel vindt, kan hij ze naast zich neerleggen.
Volgens het OM betekent een procesafspraak bovendien niet dat een verdachte er gemakkelijk vanaf komt. Een langere rechtszaak leidt niet automatisch tot een hogere straf, terwijl via afspraken wel snel en effectief passende straffen kunnen worden opgelegd. Dat geeft justitie ruimte om tegelijkertijd andere complexe zaken op te pakken.
De discussie raakt aan een fundamenteel spanningsveld tussen efficiëntie en het symbolische belang van stevige straffen in zware drugszaken. Met het naderende debat over de begroting van Justitie en Veiligheid belooft de rol van procesafspraken opnieuw een politiek gevoelig onderwerp te worden, waarbij de vraag centraal staat hoe ver onderhandeling met de georganiseerde misdaad mag gaan zonder het vertrouwen in de rechtshandhaving te ondermijnen.