Gemeenten houden sociale media van burgers in de gaten om zicht te krijgen op mogelijke ordeverstoringen. Dat blijkt uit het onderzoek ‘Black box van gemeentelijke online monitoring’, uitgevoerd door NHL Stenden Hogeschool en de Rijksuniversiteit Groningen in opdracht van onderzoeksprogramma Politie en Wetenschap.

Hoewel het wettelijk niet is toegestaan houden de gemeenten met behulp van nepaccounts verschillende Facebookgroepen, Twitterprofielen en andere sociale media van burgers in de gaten. Dit om vroegtijdig zicht te krijgen op mogelijke ongeregeldheden als rellen en demonstraties. Volgens de onderzoekers weet ruim de helft van de betreffende ambtenaren niet dat dit verboden is. Alleen politie en inlichtingendiensten mogen dergelijke infiltraties doen en dan nog alleen onder strikte voorwaarden, zoals toestemming van een rechter.

Op de stoel van inlichtingendiensten
Gemeenten gebruiken de vergaande onderzoeksmethodes onder andere om fraude op te sporen. Op Marktplaats kijken zij of bijstandtrekkers er geen handeltje op na houden en asielzoekers worden in de gaten gehouden om te controleren of die werkelijk vanwege levensgevaar hun land hebben verlaten. Volgens hoogleraar Law and Data Science Bart Custers van de Universiteit Leiden is dit een ernstige inbreuk op de rechten van burgers. Gemeenten mogen volgens hem niet op de stoel van inlichtingendiensten gaan zitten.
Willem Bantema, verantwoordelijk onderzoeker en rechtssocioloog aan de NHL Stenden Hogeschool, stelde vast dat er binnen gemeenten nauwelijks gesproken wordt over wat wel en niet mag om fraude aan het licht te brengen. Mede daardoor is bij een derde van alle gemeenten geen functionaris gegevensbescherming bij de onderzoeken betrokken.

Dossiers
De gemeenten kijken niet alleen mee in groepen op sociale media, maar leggen ook dossiers aan. Bij 23 gemeenten gebeurt dat geautomatiseerd, waardoor ook gegevens worden opgeslagen van mensen die nergens van worden verdacht. Volgens de onderzoekers is het maar de vraag of deze informatie zorgvuldig genoeg wordt beheerd. Volgens Bart Jacobs, hoogleraar computerbeveiliging aan de Radboud Universiteit, is het een trend. Vorige maand bleek al dat ook de NCTV met nepaccounts in sociale mediagroepen infiltreert. Hij zegt wel te begrijpen dat gemeenten deze methode ook invoeren en dat er niets aan de hand is als zij zich aan de regels houden. Daarom is het belangrijk dat er snel meer duidelijkheid komt over die regels. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) zegt bezig te zijn met een inventarisatie van online monitoring onder haar leden.