Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens luidt de nieuwe Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (WGS) een nieuwe ’toeslagenaffaire’ in. De overheid en banken zijn daarentegen heel blij met de wet, die belemmeringen wegneemt om de georganiseerde criminaliteit aan te pakken.

Onder andere het Financieel Expertisecentrum (FEC), de Infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen (iCOV), de Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s) en de Zorg- en Veiligheidshuizen (ZVH’s) mogen straks persoonsgegevens uitwisselen van vermeende criminelen. Later kan de regering daar zonder tussenkomst van de Eerste en Tweede Kamer nog nieuwe samenwerkingsverbanden aan toevoegen. Via deze samenwerkingsverbanden krijgen onder andere ook private financiële instellingen toegang tot de data. “Dit kan grote gevolgen hebben voor mensen die ‘op het verkeerde lijstje’ terechtkomen”, waarschuwt voorzitter Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens. Hij roept de Eerste Kamer daarom op het door de Tweede Kamer goedgekeurde wetsvoorstel in de huidige vorm niet aan te nemen.

Massasurveillance
Wolfsen erkent dat de aanpak van ‘ondermijnende’ criminaliteit heel belangrijk is, maar vindt dat deze dan wel netjes geregeld moet worden. “Aan de Toeslagenaffaire en het FSV-schandaal hebben we gezien hoe mensen in de knel kunnen komen. Dit wetsvoorstel maakt het mogelijk dat nog veel meer instanties persoonsgegevens met elkaar delen, zonder dat er duidelijk iets aan de hand is. Hier ligt het risico van massasurveillance op de loer. Dat kan ingrijpende gevolgen hebben. Ook voor gewone, nietsvermoedende mensen. Het zou natuurlijk niet moeten kunnen dat jij op het verkeerde lijstje terecht komt, omdat je jaloerse buurman heeft gemeld dat je wel een erg dure auto hebt voor jouw salaris. En dat je daardoor geen hypotheek kunt krijgen. Deze wet sluit dat niet duidelijk uit.”

Gevoelige persoonsgegevens
Tegenstanders van de wet hebben vooral bezwaar tegen sommige vage omschrijvingen. Al bij een eerste vermoeden van onrechtmatige activiteiten, zouden persoonsgegevens tussen alle aangesloten instanties mogen worden gedeeld. Ook is niet duidelijk om wat voor gegevens het gaat. Het RIEC beschikt over gevoelige persoonsgegevens, zoals burgerservicenummers, woonsituatie, verblijfstatus, financiële gegevens, politiegegevens en zelfs gegevens over seksueel gedrag en seksuele geaardheid. De AP vindt het onaanvaardbaar als dergelijke gegevens zomaar worden gedeeld, omdat er een vaag vermoeden van criminaliteit is. Zelfs familie en vrienden van de betrokkene kunnen zo in de problemen komen.

Juridische basis voor samenwerking
De kans dat de Eerste Kamer de WGS afkeurt is klein. De banken kunnen het witwassen en andere vormen van financiële criminaliteit niet aanpakken als zij geen gegevens met andere partijen mogen delen. Ook de politie is positief en verwacht dat met de nieuwe wet veel sneller tegen financiële delicten opgetreden kan worden. De politie en de andere instanties kunnen dat niet alleen en zijn daarom blij dat er nu een juridische basis komt voor samenwerking. Het is dan bijvoorbeeld niet langer nodig om via een vordering informatie bij banken op te vragen. Volgens de banken zijn er voldoende waarborgen voor de privacy en proportionaliteit.