Een gevangenis, ook wel penitentiaire inrichting genoemd, is een gebouw of complex waar gedetineerden hun gevangenisstraf uitzitten. Het wordt vaak informeel aangeduid met verschillende bijnamen zoals bajes, bak, cel, lik, nor, petoet, jilla en traliezicht. Gedetineerden zijn personen die veroordeeld zijn voor een of meer overtredingen en/of misdrijven en een rechter bepaalt of zij worden opgesloten in een gevangenis.

Het belangrijkste doel van gevangenisstraf is vergelding en het beschermen van de maatschappij tegen gevaarlijk geachte individuen. Daarnaast dient het verblijf als straf en heeft het een voorbeeldfunctie naar potentiële overtreders toe. Gevangenissen dragen ook bij aan het gevoel van rechtvaardigheid en genoegdoening in de samenleving. Een ander doel is het bevorderen van de kans op succesvolle re-integratie van gedetineerden in de maatschappij, bijvoorbeeld door middel van scholing, werkervaring of therapie. Echter, gevangenissen scoren vaak slecht op het voorkomen van recidive. In Nederland bedraagt de recidive 2 jaar na vrijlating uit de gevangenis 47 procent, terwijl Noorwegen met 20% een van de laagste recidivecijfers ter wereld heeft. Dit komt doordat het Noorse strafrechtsysteem zich meer richt op herstelrecht en rehabilitatie dan op bestraffing.

In een rechtsstaat kunnen burgers over het algemeen rekenen op een eerlijk proces binnen redelijke termijn en een humane behandeling wanneer zij gevangen worden gezet. Echter, in dictatoriale landen kan het voorkomen dat mensen worden opgesloten vanwege hun mening, geloof of etnische afkomst, en ook in rechtsstaten kunnen justitiële dwalingen voorkomen waardoor onschuldige personen in de gevangenis belanden. De omstandigheden in gevangenissen kunnen internationaal sterk verschillen, waarbij meldingen van slechte omstandigheden zoals gebrek aan sanitair, slecht voedsel, corruptie en misbruik niet zeldzaam zijn.

De geschiedenis van gevangenisstraffen gaat terug tot de 16e eeuw, waar gevangenissen werden gebruikt als huis van bewaring voor misdadigers in afwachting van hun straf. In de loop der tijd zijn verschillende benaderingen en systemen van gevangenisstraf ontwikkeld, variërend van eenzame opsluiting tot meer verlichte regimes met nadruk op re-integratie en herstel. Tegenwoordig zijn er verschillende soorten gevangenissen, waaronder gesloten, halfopen en open gevangenissen, elk met hun eigen veiligheidsvoorzieningen en regimes.

In Nederland vallen gevangenissen onder de Dienst Justitiële Inrichtingen, terwijl ze in België onder het Directoraat-generaal Penitentiaire Inrichtingen vallen, een dienst van de Federale Overheidsdienst Justitie.